Zęby ścierają się przez całe życie, ale szybkie starcie ma zwykle jedną z kilku przyczyn. Są to zgrzytanie lub zaciskanie zębów, czyli bruksizm, kwasy z jedzenia, napojów albo refluksu oraz braki zębów, przez które pozostałe pracują za dwa. Starte zęby stają się krótsze i mogą być wrażliwe na zimno, a ich krawędzie mogą się kruszyć. Leczenie zaczyna się od ustalenia przyczyny, bo odbudowa bez tego, na przykład samymi koronami, może szybko się zużyć albo pęknąć.
Po czym poznać, że zęby się ścierają
Najłatwiej zobaczyć to na przednich zębach. Brzegi górnych siekaczy robią się proste i cienkie, czasem prześwitują na szaroniebiesko albo mają drobne wyszczerbienia. Na zębach bocznych guzki spłaszczają się, a w ich miejscu pojawiają się płytkie zagłębienia, w których prześwituje żółtawa zębina. Zębina jest miększa od szkliwa, więc po jego przetarciu ścieranie przyspiesza.
Inne sygnały to nadwrażliwość na zimne i kwaśne, pękające wypełnienia i wrażenie, że zęby są krótsze niż kiedyś. Przy rozległym starciu zmienia się też wysokość zgryzu, czyli odległość między szczęką a żuchwą przy zaciśniętych zębach. Dolna część twarzy może wtedy wyglądać na krótszą, a w kącikach ust pojawiają się głębsze fałdy. Takie zmiany rozwijają się latami, dlatego najłatwiej je wychwycić na kontrolach i porównaniu zdjęć. Pomaga w tym zdjęcie zębów zrobione na pierwszej wizycie.
Zgrzytanie i zaciskanie zębów
Bruksizm to zgrzytanie albo zaciskanie zębów, najczęściej we śnie, ale też w dzień, przy komputerze czy za kierownicą. Większość osób nie zdaje sobie z tego sprawy. Częściej mówi o tym partner, który słyszy zgrzytanie w nocy, niż sam zainteresowany. Siły, które działają wtedy na zęby, są znacznie większe niż przy jedzeniu i trwają dłużej.
Poza starciem bruksizm daje inne ślady. Należą do nich poranne zmęczenie mięśni żuchwy, ból głowy w okolicy skroni, trzaski w stawie przy otwieraniu ust, odciski zębów na brzegach języka i pionowe pęknięcia szkliwa. Przyczyny są złożone, a wśród czynników sprzyjających wymienia się stres i zaburzenia snu. Szyna zakładana na noc nie usuwa przyczyny, ale może chronić zęby przed ścieraniem. O jej doborze decyduje lekarz, który prowadzi leczenie bruksizmu.
Kwasy z diety i refluksu
Drugi mechanizm to erozja, czyli rozpuszczanie szkliwa przez kwasy. Nie potrzeba do tego bakterii ani cukru. Wystarczą soki owocowe, napoje gazowane i izotoniczne, cytrusy, ocet czy wino, jeśli trafiają na zęby często i przez długi czas. Szkliwo zmiękczone przez kwas łatwiej ściera się szczoteczką, a potem przy żuciu.
Szczególnym przypadkiem jest refluks, także ten bez typowej zgagi. Kwas z żołądka cofa się do jamy ustnej głównie w nocy i atakuje wewnętrzne powierzchnie górnych zębów. Gdy lekarz widzi takie starcie, może zasugerować konsultację u internisty lub gastrologa. Po kwaśnym posiłku lepiej przepłukać usta wodą i odczekać około pół godziny ze szczotkowaniem. Napoje kwaśne szkodzą mniej, gdy pije się je do posiłku i przez słomkę, a nie sączy przez cały dzień. Ślina neutralizuje kwasy, dlatego suchość w ustach nasila erozję.
Braki zębów i zgryz
Zęby rozkładają między siebie siły żucia. Gdy kilku brakuje, zwłaszcza trzonowych z tyłu, cała praca przechodzi na zęby, które zostały. Przednie zęby, które z natury są przystosowane raczej do odgryzania niż do rozcierania, zaczynają przejmować rolę trzonowców i ścierają się szybciej. O tym, co jeszcze dzieje się w ustach po utracie zęba, piszemy w artykule o luce po zębie.
Starcie bywa też miejscowe. Jeśli jeden ząb stoi krzywo albo zgryz jest przesunięty, niektóre zęby spotykają się ze sobą za wcześnie albo zbyt mocno i w tych punktach szkliwo znika najszybciej. Wtedy przed odbudową czasem potrzebna jest korekta ustawienia zębów albo uzupełnienie braków, żeby nowe korony czy wypełnienia nie trafiły w to samo przeciążone miejsce. Ocena zgryzu na kontroli pozwala znaleźć takie punkty, zanim szkliwo zniknie.
Jak odbudowuje się starte zęby
Zakres leczenia zależy od tego, ile tkanki ubyło. Przy niewielkim starciu krawędzie i guzki odbudowuje się materiałem w kolorze zęba, często na jednej wizycie. Gdy zęby są wyraźnie krótsze, w grę wchodzą korony, a z przodu także licówki. Jeśli starcie objęło większość zębów i zgryz się obniżył, planuje się odbudowę całego zgryzu.
Taką odbudowę prowadzi się etapami. Po diagnostyce, zdjęciach i modelach lekarz układa plan i ustala w nim nową wysokość zgryzu. Często zaczyna się od uzupełnień tymczasowych, żeby sprawdzić, czy mięśnie i stawy dobrze znoszą zmianę, a dopiero potem wykonuje się prace docelowe. Po zakończeniu lekarz omawia, jak chronić nowe uzupełnienia w nocy. Takie leczenie trwa zwykle kilka miesięcy, a każdy etap ma w planie swoją wycenę. Rodzaje koron, mostów i licówek opisujemy na stronie protetyki.
Co możesz zrobić już teraz
Zacznij od obserwacji w ciągu dnia. W spoczynku wargi powinny być złączone, a zęby lekko rozsunięte. Jeśli przyłapujesz się na zaciśniętych zębach przy pracy albo w samochodzie, rozluźnij żuchwę. Niektórym pomaga karteczka na monitorze albo przypomnienie w telefonie.
Ogranicz kwaśne napoje do posiłków i nie myj zębów zaraz po nich. Używaj miękkiej szczoteczki i pasty z fluorem, bo twarde włosie i szorowanie przyspieszają ścieranie zmiękczonego szkliwa. Nie gryź paznokci, długopisów ani twardych przedmiotów. Poranne bóle mięśni czy skroni, pękające wypełnienia albo nadwrażliwość to powód, żeby umówić przegląd. Im mniej tkanki ubyło, tym mniejszy zakres odbudowy.
